Het belang van vitamine D in de donkere wintermaanden

Je kent het wel: die korte dagen, grauwe luchten en weinig zon. In de stallen is het licht soms ook maar matig, zeker als je probeert te besparen op energie.

Je dieren, of het nu kippen, varkens of kalveren zijn, merken dat direct.

Ze worden slomer, eten minder en hun weerstand loopt terug. Vitamine D is dan hun onzichtbare bondgenoot. Zonder voldoende zonlicht kunnen ze dit essentiële stofje niet zelf aanmaken.

Als veehouder moet je bijspringen. Dit is geen extra luxe, het is de basis voor een gezonde en productieve kudde tijdens de donkere maanden.

Waarom is vitamine D zo cruciaal voor je dieren?

Vitamine D is eigenlijk een hormoon. Het regelt de balans van calcium en fosfor in het lichaam.

Zonder deze vitamine kan een dier geen stevige botten bouwen of onderhouden.

Je ziet het snel misgaan bij jonge dieren. Denk aan rachitis (engelachtigheid) bij kalveren of een slechte eikwaliteit bij leghennen. Het lichaam kan vitamine D aanmaken via de huid als zonlicht (UV-B) erop valt.

In de winter is die zonnestraling in Nederland vaak te zwak of zelfs afwezig. Binnenshuis of in een donkere stal is er geen natuurlijke aanmaak mogelijk.

Een tekort sluipend in. Het begint vaak onopgemerkt. Je dieren zijn wat lusteloos, groeien iets minder hard of hebben een brozer gebeente. Bij melkvee kan een tekort leiden tot een verhoogd risico op melkziekte (tetanie) rond afkalven.

Bij vleeskuikens zorgt een gebrek voor minder botsterkte, wat leidt tot meer kreupelheid en afkeur.

Kortom: vitamine D is de ruggengraat van een gezond skelet en een sterk immuunsysteem. Het zorgt ervoor dat calcium daadwerkelijk wordt opgenomen uit de darm en wordt afgezet in het bot. Zonder deze vitamine eet je dier wel genoeg, maar haalt er geen profijt uit.

De kern van de werking: Hoe zit het precies?

Stel je voor dat calcium een bouwsteen is. Vitamine D is de sleutel die de deur opent naar het bouwterrein (het bot).

In de darmen zorgen speciale eiwitten, zoals calbindine, voor de opname van calcium. De aanmaak van deze eiwitten wordt gestuurd door actieve vitamine D. Zonder deze sleutel blijft het calcium in de darm liggen en wordt het uitgescheiden via de mest. Dat is zonde van het voer en slecht voor de diergezondheid.

Bij pluimvee is de behoefte aan vitamine D anders dan bij herkauwers. Kippen hebben een relatief hoge behoefte, vooral tijdens de legperiode.

Een leghen die te weinig vitamine D krijgt, legt eieren met een dunne schaal of zelfs helemaal geen eieren.

Bij kalveren is de opname via de huid minimaal in de winter. Ze zijn volledig afhankelijk van vitamine D in het voer of via suppletie. Een veelvoorkomend probleem in de praktijk is de variatie in kwaliteit van ruwvoer.

Gras uit de wei bevat in de winter geen vitamine D, en hooi bevat er zeer weinig van. Omdat paarden in de winter meer ruwvoer nodig hebben, moet je in het rantsoen dus gericht bijsturen.

Varianten en modellen: Wat kun je inzetten?

Er zijn verschillende manieren om vitamine D toe te dienen. De keuze hangt af van je diergroep, huisvesting en budget.

We bespreken de drie meest gangbare methoden voor professionele veehouders.

1. Voeradditieven (premixen): Dit is de meest voorkomende methode. Je koopt een premix die je mengt met het krachtvoer. Voor leghennen kies je vaak een premix met een hogere dosering (rond de 3000-4000 IE per kg voer). Een zak van 25 kg kost ongeveer €45 - €60, afhankelijk van het merk en de concentratie. Voor kalveren zit er vaak een lagere dosering in, rond 2000 IE per kg. Een zak van 25 kg kost €40 - €55. Let op: mengen moet heel nauwkeurig gebeuren. Een premix-mengmachine is hierbij onmisbaar.
2. Injecties: Dit is een snelle en zekere methode, vooral voor dieren die weinig voer opnemen of waarbij je een snel effect nodig hebt. Vitamine D3 injecties worden vaak gebruikt bij kalveren die net zijn geboren of bij dieren met een verhoogde behoefte. Een flacon van 100 ml kost ongeveer €25 - €35. Je dient het toe via een injectiespuit (bijvoorbeeld een 10 ml spuit). Dosering: 1 ml per 50 kg lichaamsgewicht. Let op: dit is een eenmalige of korte kuur, niet voor dagelijks gebruik.
3. Drinkwater-suppletie: Handig voor dieren die weinig voer opnemen of als aanvulling. Je voegt een vloeibaar vitamine D-product toe aan het drinkwater. Een fles van 1 liter kost €15 - €25 en is genoeg voor ongeveer 1000 liter drinkwater. Dit werkt goed bij pluimvee en varkens. Zorg wel dat het water regelmatig ververst wordt, want vitamine D kan afbreken in licht.
4. UV-B lampen: Een technische oplossing die de natuurlijke zon nabootst. Deze lampen zenden UV-B straling uit waarmee dieren zelf vitamine D aanmaken via de huid. Een set van 4 lampen (geschikt voor een kleine stal of afdeling) kost €200 - €400. De installatie vereist wel enige technische kennis. Je moet de lampen op de juiste hoogte hangen (ca. 50-70 cm boven de dieren) en ze dagelijks een aantal uur laten branden. Dit is een investering, maar kan op lange termijn voer besparen.

Prijsindicaties in een oogopslag

• Premix kippen (25 kg): €45 - €60
• Premix kalveren (25 kg): €40 - €55
• Injectieflacon (100 ml): €25 - €35
• Drinkwater-suppletie (1 liter): €15 - €25 (goed voor 1000 liter water)
• UV-B lampen set (4 stuks): €200 - €400

Praktische tips voor de donkere maanden

Je wilt je dieren gezond houden zonder onnodige kosten. Begin met een goede planning.

Zorg dat je voeropname stabiel blijft. Een dier dat minder eet, krijgt ook minder vitamine D binnen via het voer. Controleer regelmatig de kwaliteit van je premix.

Bewaar het op een koele, droge plek, uit het licht. Vitamine D degradeert snel onder invloed van UV-licht en warmte, waarbij de voordelen van een solarium in de koude wintermaanden helpen om dit tekort aan te vullen.

Meet de lichtintensiteit in je stallen. Gebruik een luxemeter en zorg dat je weet hoeveel licht je dieren krijgen. Voor leghennen is een lichtsterkte van 10-20 lux voldoende voor rust, maar voor vitamine D aanmaak is UV-B nodig.

Zonder UV-B lampen moet je altijd suppleren. Bij kalveren is het verstandig om bij geboorte direct een vitamine D injectie te geven, vooral in de winter.

Dit zet de basis voor een goede start. Combineer suppletie met goed management.

Vitamine D is geen wondermiddel, maar het is wel een essentieel bouwsteen. Zonder het gaat het mis, met het bouw je gezondheid op.

Zorg voor voldoende beweging, want beweging stimuleert botvorming. Controleer regelmatig de mestkwaliteit. Een teveel aan calcium zonder vitamine D kan leiden tot spijsverteringsproblemen. En tot slot: houd de dieren in de gaten.

Zie je kreupelheid, verminderde eiproductie of lusteloosheid? Pas dan je suppletie aan.

Soms is een kleine verhoging van de dosering voldoende. Als je deze tips opvolgt, zul je merken dat je dieren de donkere wintermaanden beter doorkomen. Begrijp bijvoorbeeld waarom paarden in de winter minder drinken, zodat ze productiever en gezonder blijven. Zo bespaar je op diergeneeskundige kosten, precies wat je wilt als duurzame veehouder.