De impact van schimmels in het hooi op de leverwaarden

Een paard dat wat minder presteert, een beetje lusteloos is, of een wisselende eetlust heeft. Je schakelt het voer bij, past de training aan, maar niets lijkt te helpen.

De oorzaak ligt vaak ongemerkt in de longen, of eigenlijk: in de maag.

Schimmels in hooi zijn een stille plaag voor de moderne paardenhouderij. Ze veroorzaken niet alleen ademhalingsproblemen, maar beïnvloeden ook de lever op een manier die je op het eerste gezicht niet ziet. De lever is de centrale ontgifter van het lichaam, en als die overbelast raakt door giftige stoffen uit schimmels, dan ontstaat er een domino-effect van gezondheidsklachten.

Veel paardeneigenaren denken dat hun paard wel goed hooi krijgt, want het ziet er schoon en groen uit. Maar schimmels, met name Aspergillus en Fusarium, zijn met het blote oog vaak niet te zien. Ze produceren mycotoxines: microscopisch kleine gifstoffen die bij inname direct naar de lever gaan. In de sector van duurzame veehouderij, waar we streven naar dierenwelzijn en gezondheid zonder continue medicatie, is het essentieel om deze verborgen factor te managen. Het gaat niet alleen om ziekte voorkomen, maar om het behouden van een optimaal prestatievermogen en een sterke weerstand.

Wat zijn schimmels in hooi eigenlijk?

Stel je voor: je koopt een baal hooi die netjes is ingepakt, droog aanvoelt en fris ruikt. Toch kunnen er binnenin schimmelsporen zitten.

Deze schimmels ontstaan vooral tijdens de groei van het gras, bijvoorbeeld na een natte zomer, of tijdens het droogproces als het hooi te lang nat blijft liggen. Ook opslag speelt een enorme rol. Als een baal niet 100% droog is en op een vochtige plek staat, gaat de schimmel als een tierelier.

De bekendste boosdoeners zijn Aspergillus flavus (die aflatoxines produceert) en Fusarium (dat zorgt voor giftige stoffen als deoxynivalenol (DON) en zearalenon).

Deze mycotoxines zijn een afweermechanisme van de schimmel. Ze zijn ontzettend stabiel en gaan niet zomaar kapot door verhitting of ensileren. Een paard kan hier chronisch mee te maken krijgen, zonder dat je het direct doorhebt. Het is geen kwestie van één keer verkeerd hooi, maar vaak van een langdurige lage opname van deze gifstoffen.

Waarom de lever het eerste slachtoffer is

De lever is het filtersysteem van je paard. Alles wat het paard binnenkrijgt, van voedingsstoffen tot medicijnen en gifstoffen, passeert de lever.

Mycotoxines uit schimmels worden door de lever afgebroken. Dit klinkt goed, maar het is een zwaar proces.

Bij een lage belasting kan de lever dit prima aan, maar bij een constante stroom aan toxines raken de levercellen overbelast en beschadigd. Dit noem je leverstress. De gevolgen zijn voelbaar in de hele organisatie van het paard. Een overbelaste lever kan eiwitten niet meer goed aanmaken, waardoor de spieropbouw stagneert.

Ook de afbraak van afvalstoffen verloopt trager, wat leidt tot een opstapeling van gifstoffen in het bloed.

Je ziet dit vaak terug in de algehele conditie: een dof staart- en manenkapsel, een traag herstel na inspanning en een wisselende spijsvertering. In de professionele duurzame paardenhouderij kijken we daarom verder dan alleen de spijsvertering; we kijken naar de lever als motor van de gezondheid.

Herkenbare signalen van leverbelasting

Het lastige is dat leverproblemen door schimmels vaak sluipend verlopen. Je paard ziet er op het eerste oog misschien gewoon goed uit.

• Wisselende eetlust: Soms eet het paard enthousiast, de volgende dag laat het voer staan.
• Hoofdpijn: Veel paarden met leverbelasting drukken hun hoofd tegen de muur of drukken met de kaken.
• Gevoeligheid aan de flanken: Met name links (de leverkant) kan het paard pijnlijk reageren.
• Veranderingen in gedrag: Boosheid bij het opzadelen, onrustig in de wei, of juist lethargie.
• Huidproblemen: Jeuk, kale plekken of een doffe vacht, vaak rond de manenkraag.

Toch zijn er signalen die wijzen op een overbelaste lever door mycotoxines:

Deze signalen overlappen met andere aandoeningen, zoals wanneer je de symptomen van maagzweren bij een paard moet herkennen, waardoor de oorzaak makkelijk gemist wordt. Vooral bij paarden die op strooisel staan (zaagsel, vlas) en weinig vers gras krijgen, is het hooi de belangrijkste bron van schimmels. Als je weet dat een gemiddelde baal hooi van 20 kilo al snel €15 tot €25 kost, en dat je paard per dag makkelijk 6 tot 8 kilo verorbert, begrijp je dat de kwaliteit van deze grote partij essentieel is.

Hoe test je op schimmels en mycotoxines?

Om zeker te weten of je met schimmels in het hooi te maken hebt, is testen de enige betrouwbare weg. Visuele controle helpt niet; je kunt schimmels vaak niet zien. In de professionieve sector wordt er onderscheid gemaakt tussen schimmelcellen (het organisme) en mycotoxines (de gifstoffen).

Een hooibaal kan vol schimmel zitten, maar relatief weinig toxines bevatten, of juist andersom.

1. Snelle veldtesten (Lateral Flow Devices): Deze werken als een zwangerschapstest. Je mengt hooi met water, druppelt het op de strip en binnen 10 minuten heb je een indicatie. Dit test meestal op groepen mycotoxines (zoals DON, T-2, aflatoxine). Kosten: ongeveer €40 - €75 per stuk. Handig voor een snelle check van een nieuwe partij.
2. Lab-analyse (ELISA): Stuur een monster op naar een gespecialiseerd laboratorium. Je krijgt een uitgebreid rapport met exacte waarden per toxine. Dit is nauwkeuriger en meet ook de concentratie. Kosten: €120 - €200 per monster. Ideaal als je een specifieke oorzaak zoekt voor gezondheidsklachten.
3. PCR-testen: Deze testen het DNA van de schimmel zelf. Handig om te weten welke schimmelsoort aanwezig is, maar minder relevant voor de directe giftigheid.

Er zijn verschillende testmethoden beschikbaar, variërend in prijs en nauwkeurigheid: Voor duurzame bedrijven die grote partijen hooi inkopen (bijvoorbeeld 100 balen van €20 per stuk), is een investering van €150 in een lab-test pure winst.

Je voorkomt dat je een partij van €2000 voert die je paarden ziek maakt. Veel leveranciers van duurzaam hooi bieden overigens al standaard testresultaten aan. Vraag hier altijd om, vooral bij hooi dat in natte periodes is geoogst.

Praktische aanpak: Voorkomen en ondersteunen

De beste oplossing is natuurlijk voorkomen dat schimmels en mycotoxines je paard binnenkomen. In de duurzame veehouderij draait het om preventie en ondersteuning, ook bij het inzetten van de beste middelen tegen mok en rasp.

Je wilt geen chemische middelen gebruiken die de lever nog verder belasten. Er zijn gelukkig genoeg praktische stappen die je direct kunt zetten. 1.

Kies voor gecertificeerd hooi: Vraag je leverancier naar de bewaarwijze. Is het hooi gedroogd binnen 48 uur na maaien?

Is het opgeslagen op een droge, geventileerde zolder? Hooi dat te lang nat in de wei heeft gelegen, is een risico. Betaal je €22,- per baal in plaats van €16,-? Dan betaal je voor de garantie op droogte en kwaliteit.

Dat is het waard. 2.

Opslag thuis: Zorg dat je balen niet op de grond staan (gebruik pallets) en dat de opslagruimte droog is. Vocht is de vijand. Een hygrometer in de opslag is een goedkope investering (€15) om de luchtvochtigheid te monitoren.

Boven de 70% vochtigheid in de lucht loop je risico. 3.

Voermanagement: Maak niet te veel hooi in één keer los. Voer liever vaker kleine porties. Als je hooi in de voerbak laat liggen, gaat het schimmelen door speeksel en omgevingsvocht.

Haag het restant weg voordat je nieuw voer geeft. 4.

Ondersteuning van de lever: Als je vermoedt dat je paard al een lichte belasting heeft, of als je net een partij hooi aan het opmaken bent die minder van kwaliteit is, kun je de lever ondersteunen. Dit doe je niet met zware medicijnen, maar met natuurlijke bindmiddelen en kruiden die de ontgiftiging en gewrichtsgezondheid bevorderen.

Producten die hier vaak bij helpen zijn: Een veelgebruikte strategie bij professionele bedrijven is het preventief toevoegen van een mycotoxin-binder. Dit is een toevoeging aan het voer die de giftige stoffen bindt voordat ze in de bloedbaan komen.

• Actieve kool (bijvoorbeeld van EquiFirst): Werkt als een spons in de darmen en bindt mycotoxines zodat ze worden uitgescheiden. Geef dit niet langdurig zonder advies, omdat het ook voedingsstoffen kan binden. Een kuur van 3-6 weken kan helpen bij een acute verdenking. Een verpakking van 1 kg kost ongeveer €25,-.
• Mariadistel (Silybum marianum): Ondersteunt de levercellen bij herstel. Te koop als poeder of olie. Een pot van 500 gram kost rond de €30,- en gaat een maand mee bij een gemiddeld paard.
• Levende gisten (bijvoorbeeld Bokashi of specifieke paardengisten): Deze kunnen de darmflora verbeteren en de impact van toxines verminderen. Let op: kies voor producten die specifiek voor paarden zijn getest. Een emmer van 5 kg kost ongeveer €45,-.

Goede binders (zoals Mycosorb of vergelijkbare producten van merken als Pavo of Equerry) kosten tussen de €30 en €50 per kilo.

Je geeft dagelijks 10 tot 20 gram, dus een kilozak gaat 2 tot 3 maanden mee. Reken even mee: dat is ongeveer €0,50 per dag voor extra zekerheid. Voor een paard met een waarde van €20.000 of meer, en voor de duurzame visie op langdurige gezondheid, is dat een schijntje.

Een stappenplan voor de bewuste paardeneigenaar

Wil je de impact van schimmels op de leverwaarden echt serieus aanpakken, volg dan dit stappenplan. Het is simpel, praktisch en direct toepasbaar in jouw bedrijfsvoering.

1. Inspecteer je hooi: Pak een monster uit verschillende balen. Ruik eraan (muf is niet goed), voel aan de structuur (stoft het te veel of voelt het vochtig?).
2. Test bij twijfel: Investeer €50 in een snelle veldtest of €150 in een lab-test bij klachten of een nieuwe partij.
3. Monitor de paarden: Houd een simpel dagboek bij van eetlust, ontlasting, energie en gedrag. Zo herken je patronen.
4. Pas het rantsoen aan: Zorg voor voldoende ruwvoer, maar van bewezen kwaliteit. Meng geen oude voorraden met nieuwe zonder controle.
5. Ondersteun proactief: Geef in risicoperiodes (winter, natte zomers) een kuur met leverondersteuning of een mycotoxin-binder. Overleg dit met je voedingsspecialist of dierenarts.

Onthoud dat duurzame veehouderij niet gaat over het snel oplossen van problemen, maar over het bouwen aan een systeem waarin problemen niet ontstaan. Door alert te zijn op de kwaliteit van je hooi en de levergezondheid van je paard in de gaten te houden, voorkom je dat je later dure behandelingen nodig hebt. Een gezonde lever zorgt voor een glanzende vacht, een stabiele spijsvertering en een paard dat plezier heeft in zijn werk. En dat is wat we met z'n allen willen, toch?